صفحه اصلی / روانشناسی تجربی / طرحواره درمانی

طرحواره درمانی

بر اساس متون رشد شناختی، طرح واره قالبی است که بر اساس واقعیت یا تجربه شکل می گیرد تا به افراد کمک کند تجربه را تبیین نمایند. در بافت روانشناسی و روان درمانی طرح واره به طور کلی، عنوان هر اصل سازمان بخش کلی در نظر گرفته می شود که برای درک تجارب زندگی ضروری است (کلوسکو، ویشار و یانگ،۲۰۰۳).

یانگ (۱۹۹۴) طرح واره را تله های زندگی نامیده است، از نظر یانگ تله زندگی، الگویی است که از دوران کودکی آغاز می شود و در سراسر زندگی ما ادامه می یابد. طرح واره ها با آنچه خانواده ها یا افراد دیگر با ما انجام داده اند، آغاز می شود. تله های زندگی شیوه احساس، فکر و عمل و شیوه پیوند با دیگران را تعیین می کنند. آنان احساسات نیرومندی نظیر خشم، اندوه و اضطراب را در افراد بر می انگیزند. از نظر یانگ اصطلاح علمی «تله زندگی» طرح واره است.

مفهوم طرح واره ها از نظر یانگ، باورهای عمیق و مستحکمی در مورد خود و جهان هستند که در اوایل زندگی آنها را آموخته ایم. طرح وار ه ها در احساسی که ما از خودمان داریم، نقش محوری دارند. ما به این طرح واره ها پیوند داریم حتی زمانی که آنها به ما آسیب وارد می کنند. این باورها به ما قابلیت پیش بینی و قطعیت می دهد و آشنا و آرام بخش هستند. ما نمی توانیم به راحتی آنها را رها کنیم، چرا که آنها دانش ما در مورد خود و جهان هستند، این که ما کی هستیم و جهان چگونه است.به همین علت روانشناسان شناختی معتقدند که طرح واره ها به سختی تغییر میکند.

الگوی وسیع و نافذ که شامل خاطرات، هیجانات، شناخت واره ها، و حسیات بدنی است که مرتبط با فرد و روابط وی با دیگران بوده و از دوران کودکی و نوجوانی وی شکل گرفته و در تمام طول زندگی فرد گسترش یافته است. طرح واره های غیرانطباقی اولیه، طرح واره هایی هستند که به میزان زیادی ناکارآمد می باشند. به عبارتی دیگر، الگوهای هیجانی و شناختی که در اوایل زندگی فرد شکل می گیرند و در سراسر طول زندگی تکرار می گردند(یانگ، کلوسکو و ویشار،۲۰۰۳ ).

طرح واره بالاترین سطح تعمیم یافته شناخت است، که به تغییر مقاوم می باشد، و تاثیر عمیق و قدرتمندی در شناخت واره ها و هیجانهای فردی دارد. افکار خود آیند منفی و مفروضه های بنیادین بینابینی به طور شدیدی تحت تاثیر طرح واره ها قرار می گیرند، و این تاثیر به خصوص زمانی قدرتمند است که طرح واره ها فعال شوند (ریزو و همکاران،۲۰۰۷ ).

همپوشانی و ارتباط متقابل بین طرحواره درمانی( که برای مسائل و مشکلات پایدار کاربرد پیدا می کند، مانند اختلالات شخصیت) و سایر درمانهای شناختی-رفتاری که بر اساس گزارش مطالعات صورت گرفته استوار است( که بیشتر علائم و اختلالات محور یک را شامل می شود). {رافائلی و همکاران۲۰۱۱, ترجمه خوانساری و همکاران ۱۳۹۱}

سبکهای کنارآمدن و طرحواره های خود درمانگر می توانند باسبکهای کنارآمدن و طرحواره ها و حالتها و نیازهای بیمار با هم تداخل ایجاد کنند. یکی از ویژگیهایی که طرحواره درمانی را از سایر رویکردهایی که به درمان اختلالات شخصیت و مشکلات ارتباطی پایدار می پردازند، متمتایز می کند روش انسانگرایانه و شفقتی است که در طرحواره درمانی، روان درمانگر نسبت به بیماران بکار می بندد(رافائلی و همکاران۲۰۱۱, ترجمه خوانساری و همکاران۱۳۹۱).

طرح واره های غیر انطباقی اولیه

به منظور یک تعریف جامع از این طرح واره ها، وی تاکید کرد که طرح واره های غیر انطباقی اولیه:

  1. یک الگو یا تم گستردده و نافذ است؛
  2. متشکل از خاطرات، هیجانات، شناخت واره ها و حس های بدنی هستند؛
  3. در ارتباط بافرد و روابط بین فردی او با دیگران است؛
  4. در طی دوران کودکی و نوجوانی شکل می گیرد؛
  5. در طول زندگی فرد گسترش می یابد؛
  6. به طور قابل ملاحظه ایی ناکار آمد است.

طرح واره های غیرانطباقی اولیه ویژگی های خاصی دارند. این طرح واره ها به عنوان:

  1. واقعیت های پذیرفته شده،در مورد خود یا محیط تجربه می شوند.
  2. خود- تخریب کننده و مقاوم به تغییرهستند.
  3. مختل و ناکار آمد هستند.
  4. اغلب توسط برخی تغییرات در محیط از جمله فقدان یا از دست دادن شغل،فعال می شوند.
  5. هنگامی که فعال می شوند با سطوح بالای هیجان در هم آمیخته هستند.
  6. معمولا ناشی از تعامل سرشت کودک با تجارب مختلف دوره تحولی با اعضاء یا مراقبین در خانواده هستند (بارلو،۲۰۰۲).

منشاء طرح واره ها

نیازهای هیجانی بنیادین

۵ نیاز هیجانی بنیادین در انسان وجود دارد که باید ارضاء شوند،و عدم ارضاء و ناکامی در بر آورده شدن این نیازها در فرد،موجب شکل گیری طرح واره های مختل می شوند.این نیازها عبارتند از:

  • دلبستگی های ایمن به دیگران (شامل: امنیت،ثبات، پرورش و تربیت، پذیرش).
  • استقلال، کار آمدی و تجربه ذهنی هویت.
  • بیان آزادانه نیازها و هیجان های پذیرفتنی.
  • خود انگیختگی.
  • محدودیت های واقع گرایانه و خود- بازداری (خود – کنترلی).

تجربه های اولیه زندگی

چهار نوع تجربه اولیه زندگی موجب به وجود آمدن طرح واره های غیر انطباقی اولیه می شوند که عبارتند از:

  • ناکام شدن دردناک نیازها؛
  • مورد ضربه (تروما) واقع شدن یا قربانی شدن؛
  • ارضای بیش از حد برخی از نیازها؛
  • درونی سازی انتخابی یا همانندسازی با افراد مهم (یانگ،کلوسکو و ویشار،۲۰۰۳).

سرشت هیجانی

هر کودکی سرشت هیجانی خاص خود را دارد و والدین بزودی این مساله را در می یابند.تحقیقات بسیاری وجود دارد که تائید کننده عوامل بیولوژیک زیر بنایی شخصیت هستند. سرشت هیجانی با رویدادهای دردناک کودک در شکل گیری طرح واره ها با یکدیگر در تعامل هستند. سرشت هیجانی مختلف به طور انتخابی کودک را در معرض شرایط مختلف زندگی قرار می دهند و این خود موجب شکل گیری طرح واره های مختلف در هر فرد می شوند. برخی از حیطه های سرشت هیجانی که به نظر می رسد ذاتی هستند و نسبت به روان درمانی نسبتا مقاوم هستند، عبارتند از:

بدون واکنش ↔ بی ثبات

خوش بین ↔ منفی نگر

آرام ↔ مضطرب

حواس پرت ↔ وسواسی

پرخاشگر ↔ منفعل

خوشحال ↔ تحریک پذیر

اجتماعی ↔ خجالتی

سرشت های هیجانی مختلف به طور انتخابی کودک را در معرض شرایط متفاوت زندگی قرار
می دهند. به طور مثال،یک کودک پرخاشگر بیشتر احتمال دارد که مورد آزار جسمی قرار گیرد. به علاوه، سرشت های مختلف موجب می شود که کودکان در مقابل شرایط زندگی یکسان، به طور متفاوتی آسیب پذیر گردند.به عبارت دیگر، یک رفتار والدینی، ممکن است موجب دو واکنش مختلف در دو کودک گردد. محیط اولیه ناخوشایند یا بیش از حد ارضاء کننده، می تواند موجب مشکلات قابل ملاحظه ایی در سرشت هیجانی کودک گردد. به علاوه، سرشت هیجانی شکل دار می تواند یک محیط طبیعی را مختل سازد ضشو موجب بروز آسیب روانی در غیاب تاریخچه ی واضحی از اختلال در فردگردد(یانگ،کلوسکو و ویشار،۲۰۰۳).

حیطه های طرح واره های غیر انطباقی اولیه

یانگ ۱۸ طرح واره را در قالب پنج حیطه اصلی طبقه بندی کرده است و آنها را به عنوان حیطه های طرح واره معرفی می کند.

حیطه یک: انفصال و طرد

بیمارانی که در این حیطه قرار می گیرند قادر نیستند دلبستگی های ارضاءکننده و ایمن با دیگران شکل بدهند. خانواده های این افراد که ریشه ی شکل گیری این حیطه در کودکی هستند، معمولا ناپایدار، آزار دهنده،سرد، طرد کننده و منزوی از دنیای اطراف خود می باشند. در این افراد نیازهای بنیادین امنیت، آرامش خاطر، پذیرش، حمایت، ثبات، همدلی و راهنمایی به سبک قابل پیش بینی برآورده نشده است.
طرح واره هایی که در این حیطه قرار می گیرند، عبارتند از:

ترک شدن – بی ثباتی . درک ناپایداری و غیر واقعی بودن حمایت و ارتباطات فرد با دیگران در این نوع طرح واره
می گنجد. بیماران دارای این نوع طرح واره بر این باورند که افراد مهم در زندگی آنها ارتباطات خود را با آنها ادامه نمی دهند و انتظار ترک شدن از جانب دیگران را دارند.این بیماران معتقدند که افراد مهم زندگی اشان قادر نخواهند بود که به حمایت هیجانی و ارتباط قوی ومستمر با آنها ادمه دهند،چون باور دارند که این افراد،بی ثبات و غیر قابل پیش بینی هستند و آنها را به خاطر فرد دیگری طرد خواهند کرد.

محرومیت هیجانی .افراد دارای این طرح واره انتظار دارند که نیازهای هیجانی طبیعی آنها توسط افراد مهم زندگی شان،به طور کافی برآورده نخواهد شد.سه شکل محرومیت هیجانی وجود دارد: الف) محرومیت از مراقبت: فقدان توجه، عاطفه،گرمی یا محبت ب) محرومیت از همدلی: فقدان درک، خود افشاگری، تبادل دو طرفه احساسات،شنونده؛ ج) محرومیت از حمایت: فقدان هدایت و راهنمایی دیگران

بی اعتمادی – آزار دیدن . این طرح واره عبارت است از اینکه دیگران آزار دهنده، صدمه رساننده، متقلب، دروغگو، بی صداقت هستند. این بیماران معتقدند که اگر دیگران فرصت پیدا کنند، حتما آنها را استثمار خواهند کرد.

نقص داشتن- شرم . افراد دارای این طرح واره معتقدند که افرادی حقیر، پست، بی ارزش و بد هستند و دیگران آنها را دوست ندارند. به همین دلیل در درون خود احساس پرخاشگری و بی ارزشی دارند و احساساتی همچون دوست نداشتنی بودن را تجربه می کنند. این بیماران ممکن است نسبت به سرزنش، و مقایسه شدن با دیگران به طور افراطی حساس باشند، و از بودن با دیگران احساس عدم امنیت داشته باشند و در عین حال، در حضور دیگران احساس شرم و خجالت کنند.

انزوای اجتماعی – بیگانگی . در این طرح واره، فرد این تجربه ذهنی را دارد که به نوعی از دیگران متفاوت است و متعلق به گروه یا دسته ایی نیست و با دیگران فرق دارد.حس از خود بیگانگی در این افراد دیده می شود.

حیطه دو: خود گردانی و عملکرد مختل

خود مختاری، و توانایی مجزا ساختن فرد از خانوده و عملکرد مستقل مناسب متناسب با سن است افراد داری این حیطه از طرح واره در مجزا کردن خود از خانواده و نماد های والدینی و عملکرد مستقل مشکل دارند.به عبارت دیگر،در طول دوره کودکی خانواده ی این افراد در کارهای کودک بسیار دخالت می کردند و به طور افراطی،حمایت کننده بودند.این بیماران در شکل دادن یک هویت مستقل دچار اشکال هستند.

وابستگی – بی کفایتی . افراد دارای این طرح واره،در پذیرفتن مسئولیت های روزانه بدون کمک دیگران احساس ناتوانی می کنند. این طرح واره اغلب به عنوان احساس درماندگی یا منفعل بودن خود را نشان می دهد.

آسیب پذیری در برابر صدمه یا بیماری. محتوای این طرح واره حاوی ترس اغراق آمیز و فاجعه آمیز کردن هر نوع ضربه،و ناتوانی در کنار آمدن با صدمه یا بیماری است،سه قسمت است:۱-فاجعه آمیزی کردن طبی ۲-فاجعه آمیز کردن هیجانی
۳-فاجعه آمیز کردن

به هم ریختگی خود تحول نیافته. این طرح واره، غالب اوقات شامل درگیر شدن هیجانی افراطی و نزدیکی بیش از حد فرد با دیگران است این بیماران باور دارند که فردیت بهم ریخته ای دارند و در نتیجه،بدون حمایت مستمر دیگران قادر نخواهند بود که عملکرد مناسبی داشته باشند و به زندگی خود ادامه دهند. همچنین، احساس هم جوشی مستمر با دیگران و هویت فردی بی کفایت از دیگر مشکلاتی است که این افراد دارند. در نتیجه، احساس پوچی مزمن، بی هدفی و پوچ گرایی می کنند.

شکست . در این طرح واره، باور بر این است که فرد به طور غیر قابل اجتنابی در زمینه های مختلف شکست خواهد خورد، و نمی تواند به سبک با کفایتی به حد همتایان خود برسد.

حیطه سه: حد و مرزهای مختل

نقص در حد و مرزهای درونی،بی مسئولیتی در قبال دیگران و یا فقدان هدف گزینی طولانی مدت از مشخصه های این حیطه است.این مشکلات منجر به عدم رعایت حقوق دیگران، عدم همکاری با دیگران، احترام به کارهای غیر قانونی و عدم برنامه ریزی شخصی واقع گرایانه می شود. خانواده های این افراد،اغلب خانواده های بسیار دخالت کننده، سهل گیر و القای حس برتر بودن در فرد می باشند.در برخی موارد،کودک ممکن است به دلیل عدم رعایت قانون مورد تنبیه قرار نگیرد و یا مراقبت، راهنمایی و هدایت کافی را دریافت نکند. طرح واره های این حیطه عبارتند از :

محق بودن بزرگ منشی . در این طرح واره، فرد معتقد است که از دیگران بالاتر و ارجح تر است و بنابراین، مستحق دریافت حقوق ویژه می باشد. احترام به قانون و حقوق دیگران در این افراد مشاهده نمی شود. معمولا، این بیماران هر کاری را در هر زمانی که دوست داشته باشند، بدون در نظر گرفتن واقعیت های موجود و ضرر به دیگران، انجام می دهند و به منظور کسب قدرت یا کنترل، تاکید اغراق آمیزی بر برتر بودن خود دارند. سعی بسیاری می کنند که بر دیگران غالب شوند، نقطه نظرهای خود را بر دیگران تحمیل می کنند و رفتارهای دیگران را در جهتی که تمایل داشته باشند، هدایت می کنند؛ بدون اینکه با آنها همدلی داشته باشند و یا احساسات آنها را در نظر بگیرند.

خود کنترلی بی کفایت خود قانون مندی ناکار آمد . افراد دارای این طرح واره نمی توانند به طور کار آمدی خود را کنترل کنند، تحمل ناکامی در کسب اهداف فردی در آنها بسیار ناکار آمد ومختل است و در صورت ناکامی، به صورت بسیار افراطی هیجان های خود را بیان می کنند و تکانشی رفتار می کنند

حیطه چهار:هدایت شدن توسط دیگران

بیمارانی که در این حیطه قرار می گیرند تاکید زیادی بر ارضای نیازهای دیگران در مقایسه با نیازهای خودشان دارند و این کار را برای کسب تائید،حفظ ارتباط عاطفی و اجتناب از تنبیه انجام می دهند. خانواده ایی که این بیماران در آن رشد یافته اند، خانواده هایی بودند که پذیرش شرطی را برای کودکان فراهم کرده بودند. به این معنا که کودک باید جنبه های مهمی از خودش را سرکوب کند تا بتواند عشق، توجه و تائید کسب کند. در چنین محیطی، نیازها و خواسته ها ی گروه به نیازها و احساسهای کودک ارجح اند.

فدا کردن . در این طرح واره، فرد خود را در کنترل اغراق آمیز از جانب دیگران احساس می کند که به دو شکل ظاهر می شود: ۱- فدا کردن نیازها؛ ۲- فدا کردن هیجان ها.

این بیماران بر این باورند که آرزوها، نقطه نظرات و احساسهای آنها بی ارزش هستند یا برای دیگران مهم نیستند. این افراد به طور مکرر شاکی هستند و نسبت به عدم ارضای نیاز های خود بسیار حساس هستند. معمولا این وضعیت منجر به خشم، که خود را با علایم غیر انطباقی مثل رفتارهای پرخاشگر- منفعل یا برون ریزی نشان می دهد، می گردد.

خود قربانی کردن .در این طرح واره، فرد به طور داوطلبانه به دنبال ارضای نیازهای دیگران است، حتی اگر نیازهای خودش برآورده نشود. دلایل عمده این افراد عبارتند از پیشگیری از ایجاد هر نوع ناراحتی و درد در دیگران، اجتناب از احساس گناه ناشی از خود خواه بودن، و تداوم ارتباط با دیگران و اغلب منجر به یک حساسیت حاد به درد در دیگران می گردد.

تائید جویی – جلب توجه. افراد دارای این طرح واره، تاکید افراطی بر کسب تائید، بازشناسی یا توجه از جانب دیگران دارند، تا به این وسیله بتوانند یک تجربه ذهنی ایمن از خود به دست آورند.تجربه ذهنی فرد از اعتماد بنفس خودش،به طور بنیادین به واکنش های دیگران بستگی دارد.گاهی اوقات این طرح واره در این بیماران،موجب تاکید اغراق آمیز به ظاهر،توجه و احترام می شود.

حیطه پنج: گوش به زنگی بیش از حد و بازداری

در این حیطه، تاکید افراطی بر سرکوبی احساسهای خود انگیخته، تکانه ها و انتخاب ها و پیروی از قوانین غیر قابل انعطاف و تدوین شده است، حتی اگر به قیمت از دست دادن شادی، بیان خود، آرامش، روابط بین فردی نزدیک و سلامتی باشد. خانواده ای که این افراد در آن پرورش یافته اند معمولا تنبیه کننده و تقاضا کننده، کمال گرا، پیرو قوانین، سرکوب کننده هیجان ها و اجتناب از خطا، شادی و آرامش بوده است.

منفی گرایی – بدبینی . در این طرح واره، تمرکز مستمر و نافذی بر جنبه های منفی زندگی، از جمله مرگ، فقدان، گناه، تعارض، خیانت و غیره وجود دارد و در عین حال، جنبه های مثبت زندگی کوچک شمرده می شوند یا نادیده گرفته می شود. معمولا شامل یک ترس غیر طبیعی از خطا کردن است، که ممکن است به مشکلاتی مثل مشکلات مالی و فقدان منجر شود. چون این افراد نتایج منفی را به طور اغراق آمیزی ادراک می کنند، لذا به طور مکرر دچار نگرانی مزمن، گوش به زنگی و بلا تصمیمی هستند.

باز داری هیجانی . در این طرح واره ،فرد احساسات، ارتباطات و رفتارهای خود انگیخته خود را محدود می سازد. معمولا از عدم تائید توسط دیگران، احساس شرم یا از دست دادن کنترل اجتناب می کند. شایع ترین جنبه های این بازداری شامل موارد زیر است: ۱-بازداری از خشم؛
۲-بازداری از تکانه های مثبت؛ ۳-مشکل در بیان آسیب پذیری یا ارتباط آزادانه با احساس ها،نیازها و غیره؛ ۴-تاکید افراطی بر سرکوبی هیجان ها.

معیارهای ناعادلانه/عیب جویی افراطی. باور زیر بنایی در این طرح واره این است که فرد باید تمامی تلاش خود را انجام دهد تا بتواند به استاندارد های درونی شده بسیار سخت مورد رفتار و عملکرد را،به منظور اجتناب از سرزنش، برسد. این افراد، غالب اوقات احساس در فشار بودن دارند و اختلال واضحی در کسب لذت، آرامش، اعتماد به نفس و رضایت در روابط بین فردی دارند.این طرح واره خود را به صورت کمال گرایی، قوانین غیر قابل انعطاف و اشتغال ذهنی با زمان و کار آمدی، نشان می دهند.

تنبیه . در این طرح واره اعتقاد بر این است که فرد هنگامی که خطایی مرتکب شده، باید شدیدا تنبیه شود و در قبال افرادی که استانداردها را رعایت نمی کنند، شدیدا پرخاشگر، بی تحمل، تنبیه کننده و خشمگین است. معمولا، این طرح واره خود را به صورت دشواری در بخشیدن خود یا دیگران در هنگام ارتکاب خطا نشان می دهد.

درباره پیمان دوستی

پیمان دوستی، دکتری تخصصي روانشناسی، مربي پذيرش و تعهد درماني(درمان مبتني بر پذيرش و تعهد)، مولف و مترجم كتاب هاي اكت

این مطالب را نیز ببینید!

زبان بدن

بر اساس يافته های دانشمندان علوم رفتاری تنها حدود ۳۰تا ۴۰ درصد از ارتباطات ما …